КАНТ ІМАНУІЛ. АДРАЧЭННЕ АД ПЕРАКАНАННЯ НІЗКА

У красавіку 1794 г. Канту выканалася семдзесят. Юбілейных імпрэз не было, паколькі ў гэты перыяд філосаф уступіў на шлях канфрантацыі з прускімі ўладамі. Чыннікам паслужыла напісанне шэрагу артыкулаў, у якіх аўтар іранізаваў з нагоды дагматаў царквы. Новы кароль Фрыдрых Вільгельм II не трываў вальнадумствы. Ранейшы дэвіз 'Разважайце, але падпарадкоўвайцеся' саступіў месца больш звыкламу - 'Падпарадкоўвайцеся, не разважаючы'.

Тым не менш напярэдадні свайго юбілею Кант апублікаваў артыкул 'Канец усяго існага', якая стала апошняй кропляй, якая перапоўніла чару цярпення ўлад. Папаўзлі чуткі пра якая рыхтуецца расправу над філосафам. Нягледзячы на гэта, улетку таго ж гады Расійская акадэмія навук абрала яго сваім чальцом.

Рэкамендаваў Канта географ І. І. Георгі, які ўзнімаў не толькі 'Крытыку чыстага розуму', але і 'Фізічную геаграфію', тады яшчэ не апублікаваную і вядомую толькі як лекцыйны курс. Цалкам магчыма, што філосаф атрымаў ухваляльныя словы з Пецярбурга адначасова з вокрыкам, якія рушылі з Берліна. Прускі ўрад доўга ламаў галаву над тым, як пакараць сусветна вядомага навукоўца і не дагадзіць пры гэтым у дурное становішча.

Нарэшце форма спагнання была знойдзена: у кастрычніку 1794 г. Кант атрымаў вымову ад караля, але ніхто пра гэта не пазнаў, бо каралеўскі ўказ не быў апублікаваны, а прыйшоў як прыватны ліст. Адмаўляцца ад сваіх поглядаў было, не ў правілах Канта, аказваць супраціў - было яму не па сілах. На выпадкова які трапіўся жмутку паперы ён сфармуляваў адзіна магчымую тактыку сваіх паводзін: 'Адрачэнне ад унутранага пераканання нізка, але маўчанне ў выпадку, падобным сучаснасці, з'яўляецца абавязкам падданага; калі ўсё, што кажаш, павінна быць праўдзівым, тое не абавязкова голасна выказваць усю праўду'. Да гэтага часу ставіцца і знакамітае выказванне філосафа: 'Даўжэй усяго жывуць тады, калі менш усяго клапоцяцца пра падаўжэнне жыцця'.