ДАСТАЕЎСКІ ФЯДОР МІХАЙЛАВІЧ. СВЕТАБУДОВА РАМАНАЎ ДАСТАЕЎСКАГА

Толькі ў ліпені 1871 г., пасля частковай выплаты абавязкаў крэдыторам, Дастаеўскія змаглі вярнуцца ў Расію. Тады ж у сям'і нарадзіўся сын, якога назвалі Фёдарам. Тут, у Пецярбургу, Фёдар Міхайлавіч скончыў раман 'Нячысцікі', пачаты яшчэ за мяжой, а ў 1873 г. вярнуўся да часопіснай дзейнасці - стаў рэдагаваць часопіс 'Грамадзянін'. У ім ён рэгулярна друкаваў 'Дзённік пісьменніка', якому аддаў у апошнія гады шмат сіл, ператварыўшы яго ў справаздачу пра ўражанні ад найважных з'яў грамадскага і палітычнага жыцця і выказаўшы на яго старонках свае грамадзянскія, рэлігійныя і эстэтычныя перакананні.

У 1874 г. ён адмовіўся ад рэдагавання часопіса з-за чарговых сутыкненняў з выдаўцом і пагаршэнні здароўя (тры гады запар ён ездзіў лячыцца ў Эмс), але ў канцы 1875 г. аднавіў працу над 'Дзённікам', якія заахвоцілі шматлікіх людзей уступіць у перапіску з яго аўтарам. У грамадстве Дастаеўскі набыў высокі маральны аўтарытэт, успрымаўся як прапаведнік і настаўнік, а яго 'Дзённік' карыстаўся велізарным поспехам у якая чытае публікі. З захапленнем быў прыняты і апошні яго раман 'Браты Карамазовы'.

Раманы спелага Дастаеўскага ўяўляюць сабою цэлую светабудову, працятае катастрафічным светаадчуваннем яго творцы. Насельнікі гэтага свету, людзі 'расколатай свядомасці', тэарэтыкі, 'прыціснутыя' ідэяй і адарваныя ад 'глебы', пры ўсёй іх неаддзельнасці ад расійскай прасторы з цягам часу, асабліва ў XX у., сталі ўспрымацца як знакі крызіснага стану сусветнай цывілізацыі.

Апагею сваёй славы пісьменнік дасягнуў пасля выступу на Пушкінскім свяце ў 1880 г. са сваёй знакамітай гаворкай, якая была названа І. Аксаковым 'геніяльнай, гістарычнай падзеяй'. Грамадства аматараў расійскай славеснасці аднагалосна абрала Дастаеўскага сваім ганаровым чальцом і ўвянчала яго велізарным лаўровым вянком (уначы пісьменнік прыехаў да помніка Пушкіну і паклаў гэты вянок да яго падножжа). Ніводны твор Дастаеўскага пры жыцці аўтара не выклікала такой колькасці водгукаў, як гэта гаворка. Яна спарадзіла лавіну каментароў, адзнак, пярэчанняў і аспрэчанняў, якія на працягу некалькіх месяцаў літаральна захліствалі рускую прэсу.